Żydowska mapa miasta - wkrótce rocznica likwidacja getta

18 sierpnia przypada 79. rocznica likwidacji getta i zagłady limanowskiej społeczności żydowskiej. Według historyków, w szczytowym momencie - przed wybuchem I wojny światowej - Żydzi stanowili około 40% mieszkańców miasta. Tuż przed rocznicą przedstawiamy swego rodzaju „żydowską” mapę Limanowej.

Obecnie jedynym wyraźnie widocznym śladem obecności Żydów w Limanowej jest cmentarz, znajdujący się w lesie nad torami w rejonie ulic Rejtana i Wojska Polskiego. Pisali o tym niedawno historycy zrzeszeni w stowarzyszeniu Sądecki Sztetl, którzy opublikowali w mediach społecznościowych rysunek autorstwa Józefa Kurtycza, przedstawiający limanowską synagogę. 

- Dotarł do nas rysunek przedstawiający synagogę w Limanowej. To jedyne takie przedstawienie głównego domu modlitwy dla Żydów w tym mieście. Praca jest bezcennym świadectwem historii, bowiem w Limanowej nie został po Żydach żaden ślad oprócz cmentarza. Miasto dziś jest jedynym miastem w regionie, które nie upamiętniło nawet skromną tablicą społeczności żydowskiej – podał Sądecki Sztetl. 

Dziś w społecznej świadomości limanowian nie funkcjonuje powszechnie fakt, iż osoby wyznania mojżeszowego na kilkaset lat wpisały się w życie miasta. Jak powiedział nam limanowski historyk Karol Wojtas, w źródłach historycznych pierwsze wzmianki o pojedynczych rodzinach żydowskich mieszkających w Limanowej odnotowane zostały w pierwszej połowie XVII wieku. Społeczność stopniowo się rozrastała, a jej przedstawiciele byli głównie kupcami i rzemieślnikami – na przykład krawcami czy szewcami. W kolejnych, archiwalnych dokumentach miejskich znaleźć można informacje o wielkim pożarze z 1769 roku, który wybuchł w browarze prowadzonym właśnie przez Żydów. 

Do nasilonego napływu Żydów na teren Limanowej i okolic przyczyniło się powstanie powiatu oraz uruchomienie linii kolejowej, która pobudziła gospodarczo region. Żydzi trudnili się handlem i rzemiosłem, ale także wyszynkiem (prowadzili karczmy) i produkowali alkohol w kilku gorzelniach. Limanowska społeczność żydowska była różnorodna – mieszkali tu zarówno galicyjscy ortodoksyjni chasydzi, jak i Żydzi bardziej postępowi, nieco spolonizowani. 

Przed pierwszą wojną światową społeczność żydowska była najliczniejsza. Według Karola Wojtasa, w 1921 roku podczas spisu powszechnego społeczność żydowska stanowiła około 40% wszystkich mieszkańców Limanowej. W następnym dziesięcioleciu, tak jak i w całej Europie, rozpoczęła się emigracja. 

Także w Limanowej zdarzały się incydenty pomiędzy katolikami i Żydami, choć ich tłem nigdy nie było wyznanie. Należy pamiętać, że okoliczni chłopi często wydawali swoje pieniądze na alkohol w karczmach prowadzonych przez Żydów, co nie podobało się znacznej części limanowskiej społeczności. Nie chodziło wyłącznie o kwestie finansowe, ale i o demoralizację. Poza tym Żydzi oferowali pożyczki na wysoki procent, biorąc niejednokrotnie w zastaw ziemię. Towarzystwo Zaliczkowe i Ochrony Własności Ziemskiej powstało między innymi po to, by odkupić majątki Polaków, zastawione u Żydów pod pożyczki. 

Wiele o relacjach Żydów i Polaków w Limanowej mówi przedwojenna prasa. W 1873 roku w miejscowości Wysokie „około 40 chłopów napadło w biały dzień rabina Halberstamma, przebywającego w Limanowy, pobiło go i obdarło, część służby rabina została pokaleczoną, a jeden z nich ciężko raniony”. Polacy zajście przedstawiali zupełnie inaczej: „Mieszkając w Sączu obok Limanowy, znamy całe zajście i jesteśmy w stanie oświecić opinię hałasami Pressy na nietolerancyę gojów zaniepokojoną. W całem tem doniesieniu ani słowa prawdy. Rabin tutejszy w obawie przed cholerą wyniósł się na Wysokie (mila od miasta) Jest to punkt najwyższy w okolicy Sącza; chłopi bojąc się zawleczenia tam choroby, opierali się wprowadzeniu się Rabina, bo nie o niego jednego im szło, ale o napływ jego wspólników do świętego męża pielgrzymujących. Osada Wysokie, nie jest liczna. Ośmieleni tym żydkowie, a widząc się w przewadze, rzucili się na chłopów i poturbowali ich, a równocześnie posłali po żandarmów, którzy przybywszy, uciszyli i żydów i chłopów, rabin pozostał jak zamierzał i żydzi odwiedzają go tłumnie”. 

W roku 1894 w ramach „korespondencyi z Limanowy“ zawartej w gazecie „Naród” napisano artykuł na temat bojkotu żydowskich usług wraz z apelem o kupowanie u chrześcijan. W reakcji na kontrowersyjną publikację, prokuratury wydała postanowienie o konfiskacie czasopisma. Z kolei „Nowa Reforma” z 1901 roku relacjonowała proces przeciwko Karolowi Florkowi, 37-letniemu majstrowi kamieniarskiemu z Limanowej, oskarżonemu o podpalenie kostnicy na żydowskim cmentarzu. „Oskarżony po odczytaniu aktu oskarżenia, na zapytanie przewodniczącego odpowiedział śmiało, że poczuwa się do winy, gdyż podpalając kostnicę żydowską chciał zrobić sobótkę żydom za to, ze żydówka Felga Blangrundowa wyrzuciła go ze swego szynku w Limanowy”. 

Miejsca w Limanowej, związane ze społecznością żydowską:

Cmentarz żydowski w Limanowej (fot.: Sądecki Sztetl)

Teren dawnego getta limanowskiego, na tzw. „Kamieńcu”, utworzonego przez Niemców dla limanowskich Żydów w czerwcu 1942 roku. Getto nie miało murów, ale wyjście poza jego granice groziło śmiercią. Dziś mieści się tu targowisko. 

W Limanowej do dziś istnieje miejsce – mur przy ul. Kilińskiego, przy którym Niemcy dokonali egzekucji kilkudziesięciu Żydów. 

Jeden z ostatnich budynków, który pamięta okres getta, to dawna garbarnia, a obecnie siedziba Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Limanowej. Inne budynki, niewielkie charakterystyczne domy w parterowej zabudowie, znajdujące się m.in. w rejonie dzisiejszego placu targowego, zostały wyburzone po wojnie, ostatnie w latach 90. ubiegłego wieku. 

Jedna z prawdopodobnie trzech istniejących na terenie miasta bożnic (synagog) znajdowała się przy dzisiejszym Małym Rynku. 

Na terenie, gdzie dziś mieści się budynek Urzędu Miasta Limanowa, znajdował się dawniej kahał, czyli siedziba władz wyznaniowej gminy żydowskiej, później siedziba Judenratu. 

Położony na skarpie nad ulicą Kościuszki dom znanego limanowskiego adwokata i radnego miejskiego Jana Hammerschlaga, który reprezentował zasymilowaną społeczność żydowską Limanowej. To jeden z najpiękniejszych domów w całym mieście. Obecnie mieści się w nim państwowa szkoła muzyczna.

Do dziś zachował się dom Jana Semika – limanowskiego kominiarza, jednej z pierwszych ofiar niemieckiej okupacji, który został rozstrzelany we wrześniu 1939 roku wraz z grupą majętnych limanowskich Żydów. Dom znajduje się przy ul. Cichej. 

Według IPN aresztowanym Żydom Niemcy zarzucali, iż jako zamożni przedstawiciele żydowskiej społeczności Limanowej przekazywali fundusze na zakup uzbrojenia dla Wojska Polskiego, a Jan Semik brał udział w budowaniu zapór przeciwczołgowych. Miał on ścinać drzewa przy drodze w pobliskich Sowlinach, które – ułożone na trakcie – posłużyły do zatrzymania niemieckich czołgów. Z archiwalnych zapisów wynika, że w dniu 12 września oprócz Jana Semika, w kamieniołomie na Cieniawie w Mordarce zginęli z rąk Niemców: Abraham Binder, Henryk Goldfinger, Leizer Lichtscharber, Meilech Schönberg, Izak Rosenwasser, Naftali Blech, Sucher Löwi, Markus Goldzähler, Wolf Glashut, Mendel Silberstein, Hirsch Sanger, Ben Zion Blusenstein. Według Karola Wojtasa, byli to majętni mieszkańcy Limanowej. I tak, wiemy że Henryk Goldfinger przed wojną w jednej z kamienic na rogu Rynku i Małego Rynku, w miejscu gdzie znajduje się obecnie siedziba banku, prowadził kawiarnię, wyszynk i sprzedawał alkohole. Z kolei Naftali Blech był kupcem, prowadzącym w Limanowej sklep żelazny. Ponadto, wspomniany wyżej Blech oraz Izak Rosenwasser byli miejskimi radnymi, którzy zostali wybrani do rady w 1938 roku. 

Wiele budynków należących do Żydów spłonęło w latach 1945 i 1946 podczas pożarów Rynku. Wyglądem przypominały one najstarszą zabudowę ulicy Krótkiej. Od Karola Wojtasa, historyka i regionalisty, dowiedzieliśmy się, że przy dzisiejszej ulicy Kościuszki mieściła się religijna szkoła żydowska – heder, z kolei przy ulicy Szwedzkiej, w miejscu gdzie dziś znajduje się siedziba KRUS, stał dom limanowskiego rabina. 

Na pierwszym zdjęciu limanowscy Żydzi podczas budowy wodociągu w Limanowej. Początek lat 30. ub. wieku. Na drugim zdjęciu burmistrz Limanowej Marceli Bursztyn i jeden z żydowskich kupców. Przełom lat 20. i 30. ub. wieku. Fotografie pochodzą z albumu „Okruchy pamięci”, udostępnione przez UM Limanowa.

Żydowscy mieszkańcy galicyjskiej wsi. Prawdopodobnie w okolicy Limanowej, 1915. Źródło: Narodowa Biblioteka Austrii. Opis oryginalny: Jüdische Bewohner in einem galizischen Dorf K.u.k. Kriegspressequartier, Lichtbildstelle - Wien ; Vermutlich in der Nähe von Limanowa, Galizien, Umgebung von Krakau; Fotograf: Kriegsmappierung 4 ; um 1915.