Tragiczne losy powojennego podziemia w regionie

Dziś (1 marca) przypada Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych. Na Limanowszczyźnie historia oporu wobec władzy komunistycznej po 1945 roku wiąże się z losami licznych partyzantów i duchownych, którzy za działalność w strukturach niepodległościowych trafiali do więzień lub tracili życie z rąk funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa.

Historia powojennego podziemia na ziemi limanowskiej to przede wszystkim kronika starć z funkcjonariuszami Urzędu Bezpieczeństwa (UB) i NKWD. Jedną z postaci, która zginęła w początkowym okresie tworzenia się nowego systemu, był Wojciech Dębski ps. „Bicz”. Dowódca oddziału „Opór” Batalionów Chłopskich, operujący w latach 1942–1945 na terenie powiatów limanowskiego i nowosądeckiego, został zatrzymany i poddany przesłuchaniu w limanowskiej siedzibie UB. Zginął 21 kwietnia 1945 roku. Według dokumentacji, w trakcie śledztwa został skatowany, choć ówczesne organy bezpieczeństwa jako przyczynę zgonu podawały samobójstwo. Ciało Dębskiego pierwotnie pogrzebano w pobliżu budynku urzędu przy obecnej ul. Matki Boskiej Bolesnej, jednak po protestach mieszkańców, dwa lata później przeniesiono je na miejscowy cmentarz.

W tym samym miejscu spoczywają Antoni Mruk ps. „Guzik” oraz Franciszek Miśkowiec. Obaj zginęli podczas próby odbicia żołnierzy Armii Krajowej z aresztu Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Limanowej. Akcja zakończyła się częściowym opanowaniem budynku, co pozwoliło na ucieczkę kilkunastu osobom. Wolność odzyskali wówczas m.in. por. Jan Tokarczyk „Baca”, ppor. Jan Adamczyk „Gryf”, a także łączniczki: Zofia Turska i Maria Rzepka.

Na liście poległych w regionie znajdują się także dowódcy i członkowie grup zbrojnych stawiających opór do lat 50. Władysław Bukowiec, stojący na czele oddziału Narodowej Organizacji Wojskowej, został zastrzelony w 1950 roku w Żmiącej. W tej samej miejscowości w 1949 roku zginął Wincenty Bukowiec. Aparat bezpieczeństwa prowadził również działania przeciwko grupie „Wojsko Generała Andersa”, w wyniku których śmierć ponieśli Ludwik Zelek, Kazimierz Augustyn oraz Wincenty Bukowiec.

Autorka wróciła do rodzinnej wsi Starocie na targowisku

Szczególnie drastyczny przebieg miała śmierć Genowefy Kroczkówny ps. „Lotte”, sanitariuszki oddziału „Bicza”. Urodzona w Przyszowej działaczka Zielonego Krzyża w czasie wojny prowadziła zespół szpitali polowych. Z relacji historyków IPN wynika, że jednym z jej pacjentów był Tadeusz Lecyń, któremu uratowała życie. Ten sam człowiek, jako funkcjonariusz UB, zastrzelił ranną Kroczkówną podczas obławy 15 maja 1945 roku. Wyrok na Lecyniu wykonali jeszcze w tym samym roku żołnierze AK: Marian Mordarski „Orzeł” i Jan Millan „Pantera”.

Represje nie ominęły duchowieństwa. Kapelan 3. Zgrupowania AK, ks. Ignacy Zoń ps. „Góral”, po wojnie utworzył na Limanowszczyźnie strukturę organizacji Wolność i Niezawisłość (WiN). Siatka ta zajmowała się m.in. wywiadem, podsłuchiwaniem rozmów funkcjonariuszy MO i UB oraz przejmowaniem ich korespondencji. Po rozpracowaniu grupy przez bezpiekę, ks. Zoń, który figurował na pierwszym miejscu listy do aresztowania, musiał ponownie się ukrywać. Podobny los spotkał Zygmunta Papieża ps. „Dzwon”, kierownika Obwodu WiN na powiat Limanowa. Po brutalnym śledztwie w Limanowej i Krakowie, został skazany na 8 lat więzienia (później karę złagodzono do 4 lat). Więzienie w Rawiczu opuścił w 1950 roku, pozostając pod stałą inwigilacją SB aż do śmierci w 1992 roku.

Przypominamy nazwiska części działaczy podziemia niepodległościowego i antykomunistycznego z Limanowszczyzny:

Wojciech Dębski „Bicz” - żołnierz września 1939 r., dowódca oddziału partyzanckiego „Opór” Batalionów Chłopskich, z którym walczył na teremie powiatów limanowskiego i nowosądeckiego w latach 1942 – 1945, zamordowany przez funkcjonariuszy UB i NKWD na posterunku w Limanowej w dn. 21 kwietnia 1945 r.

Władysław Bukowiec – żołnierz Armii Krajowej, po 1945 r. dowódca oddziału Narodowej Organizacji Wojskowej, walcząc dalej o wolną Polskę został zamordowany w Żmiącej 7 września 1950 r. przez funkcjonariuszy UB i MO.

Ludwik Zelek – żołnierz Armii Krajowej, a po 1945 r. dowódca oddziału Narodowej Organizacji Wojskowej, zamordowany 3 marca 1947 r. przez funkcjonariuszy UB na posterunku w Limanowej.

Wincenty Bukowiec – żołnierz Armii Krajowej i Narodowej Organizacji Wojskowej, zastrzelony w 1949 r. w Żmiącej przez funkcjonariuszy MO i UB z posterunku w Ujanowicach.

Kazimierz Augustyn – żołnierz Armii Krajowej i Narodowej Organizacji Wojskowej, zastrzelony w rejonie Chomranic w 1953 r. przez funkcjonariuszy UB i KBW z Nowego Sącza.

Genowefa Kroczkówna „Lotte” – pielęgniarka i sanitariuszka Zielonego Krzyża, komendantka sekcji sanitarnej oddziału „Bicza”, zastrzelona 15 maja 1945 r. przez funkcjonariusza UB z Limanowej.

Antoni Mruk „Guzik” – żołnierz grupy „Opór” Batalionów Chłopskich, zastrzelony przez funkcjonariuszy UB i NKWD w dniu 21 kwietnia 1945 r. w czasie akcji uwalniania oficerów AK z więzienia Urzędu Bezpieczeństwa w Limanowej.

Franciszek Miśkowiec – żołnierz Armii Krajowej, zastrzelony przez funkcjonariuszy UB i NKWD w dniu 21 kwietnia 1945 r. w czasie akcji uwalniania oficerów AK z więzienia Urzędu Bezpieczeństwa w Limanowej.

Zygmunt Joniec „Zyg” – żołnierz września 1939 r., dowódca oddziałów „Ligas” i Centra” AK, po0 1945 r. skazany przez UB na wieloletnie więzienie.

Kazimierz Bukowiec – żołnierz Armii Krajowej i Narodowej Organizacji Wojskowej, wieloletni więzień polityczny.

Stanisław Salabura – żołnierz Narodowej Organizacji Wojskowej, wieloletni więzień polityczny.

Wincenty Gawron – żołnierz Armii Krajowej, więzień Auschwitz, a po ucieczce uczestnik Powstania Warszawskiego, następnie działacz emigracyjny i twórca Muzeum Wojska Polskiego w Chicago.

Stanisław Oleksy – żołnierz Batalionów Chłopskich, po 1945 r. wieloletni więzień.

Teofil Górka „Dywan” – żołnierz grupy „Opór” Batalionów Chłopskich, a od 1945 r. dowódca oddziału WiN, wieloletni więzień polityczny.

ks. płk. Józef Joniec – kapelan 2. Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa, po powrocie do Polski prześladowany i niszczony przez aparat UB.

ks. Ignacy Zoń – kapelan 3. Zgrupowania AK, od 1945 r. oddziału WiN, represjonowany w latach 50. przez UB;

ks. Władysław Gurgacz – kapelan okręgu nowosądeckiego AK, zamordowany przez UB w więzieniu w Krakowie;

ks. Józef Wróbel z Pisarzowej, ks. Józef Nowak z Ujanowic, ks. Bernardyn Dziedziak z Jaworznej, ks. Ignacy Dziedziak z Ujanowic, ks. Jan Lech z Kamienicy, ks. Eugeniusz Kubowicz z Kamienicy, ks. Julian Wójtowicz z Kamienicy.