80 lat od brawurowej akcji w Pałacyku pod Pszczółką

W nocy z 17 na 18 kwietnia 1945 roku doszło do jednej z najgłośniejszych akcji zbrojnych lokalnego podziemia niepodległościowego. Grupa byłych żołnierzy AK, BCH i LSB rozbiła areszt UB w Limanowej, uwalniając kilkudziesięciu więźniów.

Dziś rocznica brawurowej akcji w Pałacyku pod Pszczółką

Dokładnie 80 lat temu, w nocy z 17 na 18 kwietnia 1945 roku, grupa konspiratorów złożona z byłych żołnierzy Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich i Ludowej Straży Bezpieczeństwa dokonała zbrojnej akcji na siedzibę PUBP w Limanowej. 

W wyniku szturmu na Pałacyk pod Pszczółką, gdzie funkcjonował areszt, uwolniono 17 osób przetrzymywanych przez Urząd Bezpieczeństwa. 

Akcja zakończyła się tragicznie – śmierć poniosło dwóch konspiratorów, a kilka dni później – brutalnie pobity podczas śledztwa – zmarł Wojciech Dębski ps. „Bicz”

Ekspertka o konfrontacji Rosji z NATO podaje najprawdopodobniejszy scenariusz Woda święcona na wóz do szamba

Tło historyczne – 1945 rok na Limanowszczyźnie

Po wkroczeniu do Limanowej w styczniu 1945 roku Armii Czerwonej oraz organów nowej władzy komunistycznej, mieszkańcy regionu szybko doświadczyli przemian ustrojowych. Obok polskich komunistycznych służb bezpieczeństwa na terenie miasta i powiatu działały również sowieckie organy represji.

W styczniu do Limanowej przybyła grupa operacyjna UB z Niska, a siedzibę PUBP zlokalizowano w tzw. Pałacyku pod Pszczółką. Kierownikiem placówki został Mieczysław Bubak, a jego zastępcą – Stanisław Trokało. Równolegle rozwijano struktury Milicji Obywatelskiej.

Teren Ziemi Limanowskiej, silnie związany z działalnością Stronnictwa Ludowego, nie posiadał lokalnych struktur komunistycznych. To właśnie działacze SL oraz byli żołnierze podziemia stali się celem nowej władzy.

Pierwszym powojennym starostą został Adam Mamak ps. „Sowal” – konspirator i delegat rządu na uchodźstwie. To m.in. jego aresztowanie w marcu 1945 roku rozpoczęło szerszą akcję eliminacji niepodległościowych elit lokalnych.

Agentura i represje

Według raportu PUBP z 25 marca 1945 roku, służby bezpieczeństwa miały dobrze rozpracowane struktury AK w Beskidzie Wyspowym i Gorcach. Rozpoczęto szeroko zakrojone aresztowania – zatrzymano m.in. Zofię Turską, właścicielkę dworu w Tymbarku i działaczkę „Tarczy”, por. Jana Tokarczyka „Bacę”, ppor. Jana Adamczyka „Gryfa”, ppor. Jana Połomskiego „Dęba”, por. Władysława Wietrznego „Dęboroga”.

Funkcjonariusze UB sygnalizowali brak współpracy z Milicją Obywatelską, w której szeregi weszli m.in. dawni partyzanci – w tym z oddziału „Bicza”. Relacje miały charakter otwarcie wrogi, co skłaniało władze do planu zastąpienia milicjantów kadrą „ideologicznie pewną”, sprowadzoną z innych regionów Polski. W połowie kwietnia w limanowskim areszcie przebywało 33 zatrzymanych.

Akcja limanowskiego podziemia

Głównym inicjatorem akcji rozbicia aresztu był kpr. Jan Wąchała ps. „Łazik” – były żołnierz 1 PSP AK. Plan działania opracował we współpracy z byłymi partyzantami z plutonu ochrony: Antonim Mrukiem ps. „Guzik”, Franciszkiem Miśkowcem ps. „Wacek” oraz Teofilem Górką ps. „Dywan”.

17 kwietnia o godzinie 21:00 rozpoczęła się akcja. Zajęto dolną część budynku, a z cel uwolniono 17 osób, w tym: Jana Tokarczyka „Bacę”, Jana Adamczyka „Gryfa”, Michała Smagę „Trawkę”, Jana Wróbla „Górskiego”, Jana Lupę „Wróbla II”, Franciszka Banacha „Waligórę”, Józefa Króla, Adama Dawca, Józefa Gurgula, Jana Stokłosę, Władysława Chrustka, Franciszka Kroczka, Zofię Turską i Marię Rzepkównę.

W celach pozostawiono osoby o statusie volksdeutschów i pospolitych przestępców.

Część funkcjonariuszy UB oraz współpracowników zabarykadowała się na piętrze. Doszło do strzelaniny. Zginęli dwaj uczestnicy akcji – Antoni Mruk „Guzik” oraz Franciszek Miśkowiec „Wacek”. Ranni zostali także dwaj funkcjonariusze UB oraz żona jednego z nich.

„Bicz” skatowany na śmierć

Wojciech Dębski ps. „Bicz” – dowódca oddziału LSB – nie brał udziału w akcji. Część źródeł wskazuje, że nie był nawet jej świadomy. 18 kwietnia został zatrzymany przez funkcjonariuszy UB z Krakowa i przewieziony do siedziby PUBP w Limanowej.

W wyniku brutalnego śledztwa zmarł 19 kwietnia 1945 roku. Ciała Wojciecha Dębskiego, Antoniego Mruka i Franciszka Miśkowca zakopano w dole kloacznym na podwórzu Pałacyku pod Pszczółką. 

Dopiero w 1957 roku zostały ekshumowane i pochowane na cmentarzu parafialnym w Limanowej.

Skutki i dalszy opór

Po tych wydarzeniach na Limanowszczyźnie powstały nowe oddziały partyzanckie: Samoobrona AK Jana Wąchały „Łazika”, oddział Teofila Górki „Dywana”, Jana Jaroszka „Szczerbatego” i Zygmunta Jońca „Zygi”.

W kolejnych tygodniach doszło do kolejnych dramatycznych wydarzeń – m.in. śmierci Genowefy Kroczek „Lotte” 14 maja 1945 roku, czy wykonania wyroku przez podziemie na funkcjonariuszu UB, dawnym partyzancie Tadeuszu Lecyniu „Czapce” – odpowiedzialnym za jej zabicie – 14 czerwca 1945 roku w Limanowej.