Ogrody reguły zakonnej

Wśród pozyskanych niedawno przez Muzeum w Limanowej starodruków, wyróżniają się cztery XVIII-wieczne księgi, które są obecnie wprowadzane do inwentarza muzealiów bibliotecznych. Będą one miały swoją rolę do spełnienia w obliczu przygotowywanej wystawy pt. Limanowa i Kieżmark – magdeburskie miasta na polsko-słowackim szlaku handlowym.

PomiÄ™dzy zadrukowanymi kartami papieru czerpanego kryjÄ… siÄ™ z pewnoÅ›ciÄ… niezwykÅ‚e losy tych ksiÄ…g, historie ludzi, miejsc, wydarzeÅ„. KsiÄ™gi pochodzÄ… prawdopodobnie z bibliotek zakonnych premonstratensów (norbertanów): Breviarium ad ussum sacri et canonici ordinis Praemonstratensis. Reverendissimi in Christo Patris AC D.D. Claudi Honrati Lucas, ..., Virduni: Apud Claudium Vigneulle, Praemonstratensis Ordinis Typographum. 1725; drugi egzemplarz tego samego wydania, różniÄ…cy siÄ™ od pierwszego oprawÄ… i suplementem; Breviarium Praemonstratense Jussu Rmi D. quondam Gen. Abbatis Praemonstis D. Claudii Honorati Lucas tum de mandato Rmi. D. D. Augustini de Rocquevert Praemonstrati Abbatis et Generalis ac auctoritate Capituli Generalis editum et locupletatum,Virduni : Apud P. Perrin Filium Bibliopolam O. P. 1741; Tractatus de Verbi Divini Incarnatione P. Thaddaei Polansky..., Olomucii, [1757].

Zgromadzenie Kanoników Regularnych Zakonu Premonstratensów (Norbertanów) powstało w XII wieku (1121 r.), założone przez św. Norberta z Xanten (1080-1134), w miejscowości Premontre w północnej Francji. Życie braci zakonnych opiera się na surowszej regule św. Augustyna z Hippony (354 – 430), nakazującej m.in. uwielbienie Boga przez modlitwę, zwłaszcza brewiarzową, odbywaną także w porze nocnej, zachowanie postu, milczenie, pracę fizyczną. Obecnie na świecie istnieje 75 klasztorów męskich (ok. 1000 zakonników) i 7 klasztorów żeńskich (150 zakonnic). W 1146 r. norbertanie pojawili się w Polsce w Kościelnej Wsi k. Kalisza, Hebdowie, Witowie, Wrocławiu i Białymbuku na Pomorzu Zachodnim, obejmując później jeszcze inne fundacje. Klasztory te zostały skasowane po części w XVI (reformacja) i w XIX wieku (działania zaborców). Wiele skarbów bibliotecznych i innych zabytków uległo wówczas zniszczeniu, rozgrabieniu i wywiezieniu z kraju. Żeńskie klasztory istnieją od 1162 r. W Polsce funkcjonują obecnie klasztory norbertanek w Imbramowicach i Krakowie-Zwierzyńcu. Odręcznie wykonane notatki na kartach opisywanych tutaj ksiąg sugerują, iż służyły one właśnie żeńskiej części tego zgromadzenia zakonnego.

Trzy z wymienionych dzieÅ‚, czyli Breviaria to Liturgie Godzin, tzw. modlitwy brewiarzowe. ObowiÄ…zek ich sprawowania majÄ… osoby, które przyjęły Å›wiÄ™cenia albo zÅ‚ożyÅ‚y Å›luby wieczyste. Pozostali wierni nie muszÄ… jej sprawować, ale majÄ… do tego prawo, a nawet jest to gorÄ…co zalecane. Brewiarz zawiera Ewangelie, czytania, Psalmy i inne fragmenty ze Starego Testamentu, na poszczególne okresy roku kalendarzowego. Oprócz tekstów Biblii sÄ… w nim również modlitwy, rozważania i komentarze do fragmentów biblijnych. Ponadto dzieÅ‚a zawierajÄ… osobno modlitwy i wspomnienia Å›wiÄ™tych. Na poczÄ…tku znajdujÄ… siÄ™ też kalendarze Å›wiÄ…t ruchomych. Redaktorem tych wydaÅ„ byÅ‚ o. Claude Honore Lucas de Muin(1657-1740) – francuski duchowny, doktor Sorbony, czÅ‚onek zakonu norbertanów, opat generalny zakonu norbertanek w l. 1702-1740. Dwa pierwsze dzieÅ‚a zostaÅ‚y wydane w 1725 r., w uprzywilejowanych drukarniach premonstratensów Claude Vigneulle'a w Verdun (Francja), trzecie dzieÅ‚o pochodzi z drukarni ksiÄ™garza Pierre'a Perinna, wydane w 1741 r. Na stronach tytuÅ‚owych widniejÄ… piÄ™kne sygnety drukarskie z elementami herbu zakonu premonstratensów. Na zakoÅ„czeniach rozdziałów spotykamy równie ciekawe mini ryciny z motywami anielskimi, roÅ›linnymi, scenkami religijnymi. W jednej z ksiÄ…g spotkamy caÅ‚ostronicowÄ… przepiÄ™knÄ… rycinÄ™ z przedstawieniem Å›w. Augustyna. 

Ostatnia księga to Traktat o Wcieleniu Słowa Bożego, autorstwa Tadeusza Polansky`ego (1713-1770) – teologa, dziekana Wydziału Teologicznego w Ołomuńcu, uczonego także w dziedzinie fizyki, badacza zjawisk atmosferycznych, zwłaszcza wyładowań atmosferycznych, piorunów... i tęczy. Książka wydrukowana w Ołomuńcu w 1757 roku, czcionkami Franciszka Antoniego Hirnlego (1697-1758). Ciekawa jest także historia tego drukarza, który wcześniej pracował w drukarni jezuickiej w Pradze i został z niej wyrzucony za niemoralne prowadzenie się. Dalsze życie związał z Ołomuńcem, gdzie swoją drukarnię doprowadził do świetności, uzyskał przywileje od cesarzowej Marii Teresy na tłoczenie Biblii, kalendarzy i druków religijnych.

Oglądając te księgi możemy podziwiać także ciemnobrązowe skórzane oprawy starodruków z tłoczonymi i złoconymi bordiurami o motywach roślinnych, złocenia brzegów kart. Na jednej z opraw widnieje nieco zatarty superekslibris dostojnika kościelnego (skrzyżowane klucze i tiara z wstęgami) oraz inicjały [K.Z.] i data [1798.]. Kolejna jest bogato zdobiona wzorem z motywami roślinno-zoomorficznymi. Dla zasobu muzealnego są to dzieła niezwykle ważne, poszerzające wiedzę o dawnej książce i jej kompozycji oraz o sztuce XVIII wiecznego rzemiosła drukarskiego i introligatorskiego.

Lidia Marek-Jurkowska
Muzeum Regionalne Ziemi Limanowskiej