Ofiary odzyskały imiona - wyjątkowa rocznica

Mszana Dolna. To były niezwykłe obchody rocznicy masowej egzekucji żydowskiej społeczności Mszany Dolnej i okolic. Uczestnicy zbudowali wspólnotę podczas przywracania imion ofiarom zbrodni.

W Mszanie Dolnej przywrócono imiona blisko tysiącowi ofiar Zagłady - masowego mordu na żydowskich obywatelach naszego regionu, dokonanego przez Niemców w czasie okupacji. 

W poniedziałek, 19 sierpnia 1942 roku, w ciągu kilku godzin Niemcy zabili 881 Żydów, mieszkających na terenie miasta oraz okolicznych miejscowości, m.in. Dobrej i Tymbarku. Niewinni ludzie ginęli od strzału w tył głowy – mężczyźni i kobiety; starcy i w sile wieku. Nie strzelano jedynie do dzieci, jednak nie po to, by je oszczędzić. Oszczędzano amunicję. Najmłodszych grzebano żywcem w zbiorowej mogile, wśród ciał ich starszych krewnych.

W trakcie dwudniowych obchodów, organizowanych przez Fundację Sztetl Mszana Dolna i miejski samorząd, uczczono nie tylko Żydów zabitych w sierpniu 1942 roku, ale też innych przedstawicieli tej społeczności, pochowanych na mszańskim cmentarzu. 

Pierwszy dzień obchodów poświęcono kulturze - na placu targowym odbywały się warsztaty i prelekcje, prezentowana była m.in. kaligrafia hebrajska, odbyły się warsztaty tańca, przeprowadzono grę miejską, odbyły się też degustacje potraw związanych ze Świętem Purim, a na zakończenie koncert Klezmorim Trio.

Drugiego dnia gromadzono się w miejscach pamięci. Na Pańskim, czyli w miejscu masowej zagłady, odsłonięto tablicę z wiekiem i nazwiskami ofiar, które udało się zidentyfikować. Kolejnym miejscem uczczenia ofiar był cmentarz żydowski na ul. Zakopiańskiej, gdzie także spoczywają ofiary Zagłady.

Uczestnicy wydarzenia spotkali się również w Urzędzie Miasta z rodzinami potomków i wysłuchali historii ich rodzin. Mszanę Dolną w tych dniach odwiedziło wiele osób z różnych miejsc na świecie - m.in. z Kalifornii w USA - by odnaleźć na tablicy nazwiska swoich przodków. Działacze fundacji podkreślali, że w tym właśnie tkwi sens ich wysiłków. 

Zbrodnia na “Pańskim”

W niedzielę, 18 sierpnia 1942 roku wysłano wezwania do wybranych mężczyzn z Mszany Dolnej. Mieli stawić się z kilofem lub łopatą na „Pańskim”. Przymusowi robotnicy kopali doły na głębokość prawie czterech metrów. Domyślali się, do czego wkrótce może dojść, dlatego po skończeniu pracy wszyscy uciekli, żeby tylko nie być świadkiem masakry.

Poniedziałek był bardzo upalnym dniem. Ówczesny, hitlerowski burmistrz Mszany Dolnej – Władysław Gelb, polecił by wszyscy Żydzi zebrali się rano na wyznaczonym placu. Zbiórka odbyła się przy ulicy Władysława Orkana. Tam w tobołkach i walizkach, Żydzi zostawili swoje najcenniejsze rzeczy. Większość sądziła, że przygotowywani są do podróży. Następnie wydano rozkaz przysiadu i złożenia rąk na tył głowy.

Z miejsca zbiórki po kilkanaście osób odprowadzano na „Pańskie”. W odległości 30 metrów od wykopanych dołów więźniowie musieli się rozebrać do naga. Podchodzili nad brzeg mogiły, prawdopodobnie pojedynczo. Po strzale w tył głowy ciało osuwało się do masowego grobu. Wokół stali uzbrojeni Niemcy z rozjuszonymi psami. Niektórzy zrozpaczeni Żydzi rzucali się do nóg swoich oprawców, naiwnie licząc na łaskę pozbawionych skrupułów sadystów.

Niemieccy zbrodniarze uderzali małe dzieci, w wieku do 10 lat, kamieniem w głowę. Wcześniej wyrywali maleństwa z rąk zrozpaczonych matek. Niektóre dzieci ginęły od potężnego uderzenia, były też takie, które odzyskiwały przytomność po tym jak zostały wrzucone do zbiorowej mogiły. Grzebano je żywcem, pomiędzy ciałami pomordowanych krewnych.

Zabijano też Żydów, którzy wcześniej postanowili się ochrzcić. W Mszanie Dolnej i okolicach od lat przekazywana jest historia małej Żydówki, która w tym dniu przystępowała do Pierwszej Komunii Świętej. Anita Sperber miała mieć wtedy dziesięć lat i stojąc na brzegu mogiły w trzęsących się rękach trzymała pierwszokomunijny obrazek.

Po egzekucji ciała zasypano wapnem gaszonym i ziemią. Gdy to robiono słychać było jeszcze przeraźliwe jęki rannych i płacz dzieci. Świadkowie relacjonowali, że jeszcze przez jakiś czas ziemia się poruszała.

Przy masakrze obecny był szef gestapo z Nowego Sącza, kat południowej Małopolski - Heinrich Hamann oraz jego krwawi współpracownicy: m.in. Gunter Labitzke, Hans Boning i Paul Denk. Po zakończeniu masowego mordu burmistrz Władysław Gelb zaprosił swoich niemieckich przyjaciół na ucztę. “Gości” w jednej z mszańskich restauracji bawiła specjalnie zamówiona na tę okazję orkiestra.

(Fot.: Sztetl Mszana Dolna)