Jutro 83. rocznica likwidacji limanowskiego getta

Limanowa. Jutro (18 sierpnia) odbędą się uroczystości upamiętniające 83. rocznicę likwidacji getta w Limanowej i zagłady społeczności żydowskiej miasta. Główne obchody rozpoczną się o godz. 17:00 przy „Głazie Pamięci” na ul. Jana Kilińskiego.

Jutro (18 sierpnia) odbędą się obchody 83. rocznicy likwidacji limanowskiego getta i zagłady Żydów limanowskich. Organizatorem wydarzenia jest „Sądecki Sztetl” oraz limanowscy historycy, a uroczystości objęła patronatem Burmistrz Miasta Limanowa Jolanta Juszkiewicz.

Uroczystości rozpoczną się o godz. 16:15 w Starej Wsi – Pożarach, na polanach leśnych w miejscu egzekucji części limanowskich Żydów, gdzie zaplanowano spotkanie i krótką modlitwę. Następnie o godz. 17:00 przy „Głazie Pamięci” na ul. Jana Kilińskiego w Limanowej odbędzie się oficjalna część rocznicowa: modlitwa, „Apel Pamięci” oraz złożenie kwiatów i zniczy przez delegacje i uczestników.

Historia zagłady

Po wkroczeniu wojsk hitlerowskich do Limanowej we wrześniu 1939 r. doszło do pierwszej egzekucji. W kamieniołomie na Cieniawie w Mordarce 12 września 1939 r. rozstrzelano jedenastu Żydów – radnych miasta, przedsiębiorców i kupców – oraz katolika Jana Semika, który stanął w obronie sąsiadów wyznania mojżeszowego. W 1941 r. w Starej Wsi na Pożarach zamordowano 167 osób, głównie starców, inwalidów, chorych i dzieci. W maju 1942 r., w odwecie za ucieczkę dwóch Żydów z konwoju, zabito 12 młodych kobiet na cmentarzu żydowskim przy dzisiejszej ul. Kolejowej. W lipcu 1942 r. na terenie getta przy dzisiejszej ul. Jana Kilińskiego rozstrzelano kolejne około 70 osób pod zachowanym do dziś murem.

Odeszli w ostatnich dniach... Radny wzywa wójta do przeprosin

Getto w Limanowej Niemcy utworzyli w czerwcu 1942 r. na tzw. „Kamieńcu”. Nie było ono otoczone murem, a wyjście poza jego granice groziło śmiercią. Granice wyznaczała dzisiejsza linia zabudowy: od ul. ks. Ludwika Kowalskiego w kierunku Małego Rynku, dalej skarpą za budynkami przy ul. Matki Boskiej Bolesnej, do mostu na ul. Targowej, następnie brzegiem Potoku Mordarka do dawnego ogrodu przy dzisiejszej Szkole Podstawowej nr 1 i dalej ul. Marii Konopnickiej. W getcie zgromadzono Żydów z Limanowej oraz miejscowości ze wschodniej i środkowej części powiatu; przebywało tam około dwóch tysięcy osób. Nad porządkiem czuwał szef niemieckiej żandarmerii Baumack.

18 sierpnia 1942 r. rano rozpoczęto likwidację getta. Na „Targowicy” przeprowadzono selekcję: około 150 młodych mężczyzn i kobiet skierowano do obozu pracy w rafinerii w Sowlinach, gdzie w kolejnych miesiącach pracowali przy budowie dróg na Limanowszczyźnie; po kilku miesiącach, w listopadzie 1942 r., zostali rozstrzelani w lesie na Przylaskach. Około 200 osób starszych, chorych oraz dzieci przewieziono do Starej Wsi – Pożarów i rozstrzelano na polanach leśnych. Pozostałe około 750 osób popędzono pieszo w kierunku Nowego Sącza; na rampie kolejowej załadowano ich do wagonów towarowych i wywieziono „na wschód”. Według przekazów większość trafiła do obozu zagłady w Bełżcu, gdzie pod koniec sierpnia 1942 r. zostali zabici w komorach gazowych; żadnych wiadomości od deportowanych nie odnotowano.

Pamięć i upamiętnienie

W sierpniu 2022 r., w 80. rocznicę likwidacji getta, odsłonięto „Głaz Pamięci” i tablicę o treści: „Pamięci limanowskich Żydów którzy przez długie lata do II wojny światowej stanowili znaczną część obywateli Limanowej/ w sierpniu 1942 r. niemal wszyscy zostali zamordowani przez Niemców w Starej Wsi oraz w obozie zagłady w Bełżcu/ w 80. rocznicę likwidacji tutejszego getta/Limanowa, 18 sierpnia 2022 r.” Na tablicach informacyjnych obok głazu umieszczono m.in. napis: „PRZECHODNIU! Stoisz przed „Głazem pamięci”, który jest wyrazem hołdu dla mieszkańców Limanowej pochodzenia żydowskiego, zamordowanych przez nazistów niemieckich w czasie Holokaustu. W tym charakterystycznym miejscu na „Kamieńcu”, gdzie istniało getto żydowskie w czasie okupacji niemieckiej, trwa w bezruchu kamień-pomnik męczeństwa i śmierci. Drogę do niego wykonano z historycznych kostek granitowych, po których szli limanowscy Żydzi pędzeni przez Niemców na cmentarz żydowski, gdzie byli rozstrzeliwani – przerwano przed głazem, tak jak przerwano Ich życie. Skwerek pokryto kamieniem (żużlem), który pozwala wprowadzić przybyłych w nastrój zadumy i refleksji. Od 1942 roku w Limanowej nie ma już Żydów. Wtedy to okupant niemiecki brutalnie zniszczył trwającą prawie 400 lat historię tej społeczności. Z Ich śmiercią większości przepadła również pamięć o żydowskiej Limanowej. Bo właśnie ta polsko-żydowska Limanowa była naszym miastem. Polaków i Żydów…”.

Pomnik powstał z inicjatywy działaczy społecznych z Limanowej i Nowego Sącza. Działaniami grupy kierował Stanisław Ociepka, a wspierali go m.in. Łukasz Połomski, Dariusz Popiela, Adam Nowak i Karol Wojtas; ze strony samorządu współpracował radny Leszek Mordarski. „Głaz Pamięci” stanął w pobliżu muru, przy którym dokonywano egzekucji. Część prac wykonali społecznie lokalni przedsiębiorcy, przekazując również materiały; pozostałe zakupiono ze składek społecznych. Teksty historyczne na tablicach przygotowali limanowscy historycy Tomasz Jacek Lis oraz Karol Wojtas. Podczas uroczystości 80. rocznicy i odsłonięcia „Głazu Pamięci” obecni byli członkowie rodzin ocalałych oraz oficjalne delegacje.