Gruźlica nadal jest groźna, a leczenie trwa nawet 30 miesięcy

Miliony osób rocznie zapada na gruźlicę, niemało osób umiera. Zwykło się myśleć, że nas to nie dotyczy, bo tak dzieje się w biedniejszych krajach. To nieprawda. A niemałe zagrożenie stwarza przerywanie terapii gruźlicy - prątki się uodparniają na kolejne antybiotyki. Warto tez wiedzieć, przed czym dokładnie chronią szczepienia.

W Polsce co roku kilka tysięcy osób zapada na gruźlicę. W 2020 roku liczba ta wyniosła ponad 3 tysiące, ale to prawdopodobnie efekt zamrożenia wynikający z pandemii - w ciągu ostatnich lat liczba nowo wykrytych przypadków gruźlicy przekraczała 5 - 6 tys., czasami - 7.

Mimo ciÄ…gÅ‚ych postÄ™pów medycyny i walki z chorobÄ…, nadal stanowi ona poważny, globalny problem, który - jak widać - dotyka nie tylko sÅ‚abo rozwiniÄ™te kraje. W 2020 roku na Å›wiecie zachorowaÅ‚o prawie 10 mln osób. Przed pojawieniem siÄ™ COVID-19 to gruźlica odpowiadaÅ‚a za najwiÄ™cej zgonów wÅ›ród wszystkich chorób zakaźnych, wygrywajÄ…c w tym niechlubnym wyÅ›cigu nawet AIDS.  Lepiej wiÄ™c o niej nie zapominać, jak o czymÅ›, co już minęło. Bo, niestety, nie minęło.

Europy problem z gruźlicą

W Europejskim Regionie WHO, który obejmuje m.in. także kraje Azji Środkowej, w latach 2015-2019 obciążenie gruźlicą spadło o 19 proc., a śmiertelność o prawie 9,5 proc. w latach 2018-2019. To wyraźnie lepszy efekt, niż dla świata w ogóle - globalnie śmiertelność spadła w tym samym czasie o 3,7 proc. Mimo to, w 2019 roku, w Regionie zanotowano 20 tys. zgonów z powodu gruźlicy i ponad 200 tys. nowych przypadków.

Jaki nawóz do warzyw i owoców wybrać, żeby zebrać obfite i smaczne plony? Awarie i susza dają się we znaki. Problem z wodą powraca

Przy tym ponad 3,5 tys. ludzi umarło z powodu gruźlicy w Unii Europejskiej. 83 proc. przypadków wystąpiło natomiast tylko 18 krajach i pięć z nich należało do Europejskiego Obszaru Gospodarczego.

Europejczycy słabo się przy tym leczą. Co, może zaskakiwać, w Unii, w 2018 roku tylko w 64 proc. wszystkich zanotowanych przypadków ukończono prawidłowo całe leczenie. To ma poważne konsekwencje - nieukończenie terapii jest jedną z przyczyn lekooporności bakterii wywołujących gruźlicę. Co gorsza, te lekooporne zachowują cechę lekooporności przy kolonizowaniu kolejnego "gospodarza", co komplikuje jego leczenie.

Nie dziwi więc, że co trzeci pacjent z płucną postacią gruźlicy w Regionie Europejskim WHO był zakażony lekoopornym szczepem.

- Spadek zachorowań na gruźlicę w ostatnich latach to dobra wiadomość. Jednak nadal stanowi ona zagrożenie w niektórych rejonach Unii Europejskiej i cały czas dotyka najwrażliwszych członków społeczeństwa. Wiemy, że pozostaje wiele do zrobienia - mówi dr Andrea Ammon z Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób.

Covid pogorszył sprawę

Światowa Organizacja Zdrowia chciałaby wyeliminować gruźlicę. Przyjęła w związku z tym założenia, według których do 2030 zachorowalność miałaby spaść o 80 proc., a śmiertelność o 90 proc. w porównaniu do 2015 roku. Obecna sytuacja w Europie pokazuje, że ten cel może być trudniejszy, niż się wydawało, do osiągnięcia.

Niestety, jak już podkreÅ›laÅ‚o wielu ekspertów, także pandemia COVID-19 wprowadziÅ‚a różnorodne zaburzenia w spoÅ‚eczeÅ„stwach i naturalnie miaÅ‚a kolosalny wpÅ‚yw na zdrowie publiczne. WedÅ‚ug specjalistów, w różnych częściach Å›wiata epidemia pogorszyÅ‚a wykrywalność zakażeÅ„ prÄ…tkami gruźlicy i zaburzyÅ‚a wprowadzanie odpowiedniego leczenia. WedÅ‚ug niektórych szacunków, w ciÄ…gu 5 lat liczba zachorowaÅ„ na gruźlicÄ™ ma być wyższa nawet o ponad 6 milionów, a liczba zgonów wyższa o 20 proc., w tym samym czasie. 

Przyczyny, symptomy, drogi zarażenia gruźlicą

LudzkÄ… gruźlicÄ™ wywoÅ‚uje bakteria Mycobacterium tuberculosis, która atakuje przede wszystkim pÅ‚uca, choć może także zająć inne organy, w tym nerki, krÄ™gosÅ‚up czy - co gorsza - mózg. Przy tym nie każdy, kto siÄ™ zakazi bakteriÄ…, choruje - u części zainfekowanych rozwija siÄ™ tylko postać utajona. Taka osoba nie odczuwa objawów - i co równie istotne - nie zaraża innych.

Niestety, bez odpowiedniego leczenia taka postać infekcji może czasami się przerodzić w pełną chorobę. Szacuje się jednak, że tylko od 5 do 10 proc. zakażonych zachoruje w jakimś momencie swojego życia - najczęściej, gdy ich układ odpornościowy z jakiegoś powodu osłabnie.

Choroba objawia się tymczasem na różne sposoby. Pojawia się silny kaszel, ból w klatce piersiowej, odkrztuszana może być krew lub wydzielina z płuc. Do tego chorzy cierpią z powodu zmęczenia, utraty masy ciała, apetytu, podwyższonej temperatury, silnych potów.

Do zakażenia dochodzi przez wdychanie z powietrzem bakterii wyemitowanych przez chorego np. w czasie kaszlu. Do infekcji nie dochodzi natomiast przy podawaniu dłoni, dzieleniu się jedzeniem czy napojami, dotykaniu pościeli chorego, nawet używaniu tej samej szczoteczki do zębów czy całowaniu.

Chorzy zarażajÄ… najczęściej osoby, z którymi spÄ™dzajÄ… dużo czasu, czyli np. czÅ‚onków rodziny czy współpracowników. Bywa, że dochodzi także do zakażenia od niektórych hodowlanych zwierzÄ…t - głównie bakteriÄ… Mycobacterium bovis. TÄ™ drogÄ™ zakażeÅ„ udaÅ‚o siÄ™ wyeliminować w niektórych wysokorozwiniÄ™tych krajach, choć miejscami, nawet w bogatych krajach zagrożenie zaczyna siÄ™ na powrót pojawiać.

Na zachorowanie najbardziej narażone sÄ… przy tym osoby zakażone wirusem HIV, zainfekowane Mycobacterium tuberculosis w ciÄ…gu ostatnich dwóch lat, maÅ‚e dzieci, osoby uzależnione od narkotyków, cierpiÄ…ce na schorzenia osÅ‚abiajÄ…ce ukÅ‚ad immunologiczny, ludzie starsi oraz nieleczeni wÅ‚aÅ›ciwie na gruźlicÄ™ w przeszÅ‚oÅ›ci. 

Leczenie wymaga dyscypliny

Terapia tylko pozornie jest łatwa. Chory z tzw. aktywną gruźlicą musi przyjmować antybiotyki przez wiele miesięcy, skrupulatnie przestrzegając dawkowania i czasu przyjmowania kolejnych dawek. Niekiedy leki podaje się też przy postaci utajonej - jeśli ryzyko rozwoju pełnej choroby jest wysokie. Z uwagi na czas terapii eksperci postulują nadzorowanie przyjmowania leków przez chorego - aby zminimalizować ryzyko jej przerwania lub nieregularnego przyjmowania leków, co - jak było już wspomniane wyżej - skutkuje m.in. lekoopornością.

JeÅ›li dochodzi do infekcji szczepami opornymi na standardowe terapie, konieczne przyjmowanie jest wielu leków jednoczeÅ›nie, nawet przez 30 miesiÄ™cy. M.in. ze wzglÄ™du na tÄ™ oporność gruźlica czasami zabija. To dlatego zaprzestawanie przyjmowania leków w sytuacji, gdy stan chorego siÄ™ poprawia lub ich nieregularne zażywanie ma poważne konsekwencje.

Szczepionka działa, ale w ograniczonym zakresie

Od początku lat 20. ubiegłego wieku stosowana jest szczepionka znana jako BCG (Bacillus Calmette-Guérin), która zawiera osłabione, żywe prątki gruźlicy atakującej bydło. Jest to najczęściej podawana szczepionka na świecie i od jej wynalezienia przyjęło ją już 3 mld ludzi, choć np. w USA nie jest szeroko stosowana. W Polsce, m.in. ze względu na stosunkowo częste występowanie gruźlicy w populacji, szczepienie BCG jest obowiązkowe i aplikuje się je jeszcze przed wypisaniem dziecka z oddziału neonatologicznego. Preparat nie chroni w 100 proc. przed rozwojem jakiejkolwiek postaci gruźlicy, ale ma bardzo wysoką skuteczność, jeśli chodzi o ochronę przed najcięższą postacią choroby - gruźliczym zapaleniem opon mózgowych. Mniej pewne jest jej działanie jeśli chodzi o gruźlicę płucną. Nie jest też szczególnie skuteczna w przypadku dorosłych.

Gruźlica - nowe leki i szczepionki

Naturalnie naukowcy poszukujÄ… nowych metod leczenia i profilaktyki. Testowane sÄ… nowe leki i ich kombinacje oraz nowe szczepionki. Na przykÅ‚ad badania kliniczne pokazaÅ‚y już, że nowego typu szczepionka (M72/AS01E) zapobiega przemianie utajonej gruźlicy w objawowÄ… chorobÄ™. ObiecujÄ…ce wyniki daje też inna, testowana szczepionka -  DAR-901, którÄ… podawano nastolatkom szczepionym wczeÅ›niej preparatem BCG. Nie zapobiegaÅ‚a ona co prawda zakażeniom, ale nasilaÅ‚a odpowiedź immunologicznÄ…, co, jak sÄ…dzÄ… naukowcy, powinno chronić przed przed przemianÄ… ukrytej postaci w objawowÄ…. Pozostaje liczyć na sukcesy. Tymczasem, jeÅ›li ktoÅ› podejrzewa, że miaÅ‚ możliwość zarażenia siÄ™, powinien skontaktować siÄ™ z lekarzem, który zleci odpowiednie testy. Ważne jest, nie tylko jeÅ›li chodzi o zminimalizowanie ryzyka zachorowania na gruźlicÄ™, prowadzenie zdrowego trybu życia. Gruźlica, podobnie jak i inne choroby, atakuje przede wszystkim osoby z osÅ‚abionym ukÅ‚adem odpornoÅ›ci, a zdrowy tryb życia daje dużą szansÄ™ na jego wzmocnienie.

Marek Matacz dla zdrowie.pap.pl